Debaty sejmoweVIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego wynikających z działalności sekt i nowych ruchów religijnych

   W nawiązaniu do interpelacji posła Wojciecha Hausnera w sprawie zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego wynikających z działalności sekt i nowych ruchów religijnych, z upoważnienia prezesa Rady Ministrów pana Jerzego Buzka oraz w porozumieniu z ministrem sprawiedliwości i ministrem edukacji narodowej przedkładam poniższe wyjaśnienia.    Zarządzeniem nr 78 prezesa Rady Ministrów z dnia 25 sierpnia 1997 r. (MP nr 54, poz. 513) został utworzony Międzyresortowy Zespół do Spraw Nowych Ruchów Religijnych, jako organ opiniodawczo-doradczy prezesa Rady Ministrów. Celem Zespołu jest opracowywanie analiz, ocen i opinii o zjawiskach związanych z ruchami i grupami religijnymi i parareligijnymi. Do zadań Zespołu należy m.in. obserwowanie działalności nowych ruchów religijnych w Polsce, koordynowanie i opracowywanie projektów działań właściwych organów państwa, w tym formułowanie projektów legislacyjnych, diagnozowanie skali zjawiska i stanu społecznych zagrożeń wynikających z aktywności niektórych grup religijnych itp.    W wykonywaniu swoich zadań Zespół może zwracać się do zainteresowanych stowarzyszeń, instytucji i środowisk naukowych w celu nawiązania współpracy.    W skład Zespołu powołanego przez ministra spraw wewnętrznych i administracji w dniu 9 marca 1998 r. wchodzą następujące osoby:    1. Przewodniczący - Zbigniew Cieślak, podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji.    2.Członkowie:    - Irena Dzierzgowska, sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej,    - Janina Mańko, podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej,    - Zbigniew Skoczylas, doradca ministra obrony narodowej,    - Stanisław Momot, wicedyrektor Biura Prezydialnego Prokuratury Krajowej,    - Witold Rybczyński, wicedyrektor Departamentu Konsularnego i Wychodźstwa Ministerstwa Spraw Zagranicznych.    3. Sekretarz - Krzysztof Wiktor, specjalista w Departamencie Wyznań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.    Pierwsze posiedzenie Zespołu odbędzie się w kwietniu br.    W gestii Zespołu będzie leżało m.in. podjęcie interesującej pana posła (pytania nr 2 i 6) problematyki, dotyczącej działań prewencyjnych, polegających w szczególności na wypracowaniu systemu informowania młodzieży o zagrożeniach ze strony niektórych grup religijnych i parareligijnych oraz udzieleniu pomocy rodzinom i osobom poszkodowanym przez nowe ruchy religijne.    Materiały zebrane przez Zespół będą wykorzystane w następnym raporcie o stanie bezpieczeństwa.    Do roku 1989 nadzorowi organów państwowych poddana była wszelka działalność - religijna i pozareligijna - istniejących ówcześnie kościołów i związków wyznaniowych.    Istota przyjętych w 1989 r. przez Polskę demokratycznych zasad ustrojowych polega m.in. na uznaniu i zagwarantowaniu przez państwo praw i wolności obywatelskich w zakresie sumienia i wyznania.    Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka (art. 18) i Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (art. 9) zobowiązują państwa - strony tych paktów do przestrzegania wobec ich obywateli podstawowych praw do wolności myśli, sumienia i wyznania. Wolność sumienia i wyznania pozostaje w bezpośrednim związku z innymi prawami człowieka, takimi jak np. wolność myśli i słowa czy też stowarzyszania się. Obowiązywać zatem musi reguła równości praw, przy czym w demokratycznym państwie prawa kwestia wiary i religii jest osobistą sprawą każdego obywatela. Gwarancje w tym zakresie daje ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Art. 11 ust. 1 ustawy mówi, że ˝Kościoły i inne związki wyznaniowe są niezależne od państwa˝. Ustawa nie daje organom i urzędom administracji państwowej prawa do jakiegokolwiek badania i kontrolowania osób fizycznych i prawnych w zakresie ich działalności religijnej, zaś granicą uprawnień wolnościowych jest respektowanie przez nie porządku publicznego, ochrony zdrowia i moralności oraz praw osób trzecich. Gwarancje wolności wyznań nie dotyczą działań i przekraczania granic wynikających z wolności religii. Wszelka pozareligijna (np. kulturalna, gospodarcza) działalność związków i grup religijnych podlega ogólnie obowiązującym przepisom prawa.    Działalność nowych ruchów religijnych bywa przedmiotem zainteresowania prokuratury tylko w przypadkach otrzymania sygnałów o naruszeniu przez członków sekty przepisów prawa karnego, a w szczególności, gdy do prokuratury wpłyną zawiadomienia - najczęściej pochodzące od członków rodzin osób pokrzywdzonych - zarzucające popełnienie przestępstwa. W 1997 r. poseł Ryszard Nowak przesłał do prokuratury 32 listy dotyczące zjawisk patologicznych w działalności różnych związków wyznaniowych.    Po dokonaniu czynności sprawdzających, w 8 z tych spraw wydano postanowienia o wszczęściu postępowania przygotowawczego, a po ich przeprowadzeniu umorzono je, gdyż nie stwierdzono znamion przestępstwa. W szczególności nie ustalono, by członkowie grup wyznaniowych dopuścili się aktów bezprawia wobec osób pokrzywdzonych.    Jedynie w sprawie nr VI Ds 42/96/S Prokuratury Wojewódzkiej w Szczecinie dotyczącej zgonu Bogusława Taczka stwierdzono, iż niekorzystny wpływ na jego psychikę miały kontakty z członkami stowarzyszenia ˝Antrowis˝, w działalności którego dominowała tematyka katastroficzna, głoszono bliskość końca świata i obiecywano ratunek w postaci ewakuacji na inne planety przez kosmitów, a nadto zlecano zerwanie więzi z rodziną i ślepe posłuszeństwo w wykonywaniu poleceń.    Członkostwo osób dorosłych w grupach wyznaniowych było dobrowolne i w tych sprawach nie stwierdzono przypadków stosowania przymusu zarówno w zakresie przynależności do sekty, jak i dysponowania własnym majątkiem na rzecz sekty.    W kilku innych postępowaniach ujawniono przypadki wskazujące na to, że wstępujący do sekty stawali się ofiarami przestępstw popełnionych na ich szkodę przez innych członków sekty oraz że przyznależność do sekty motywowała ich do popełnienia przestępstw.    Przykładem mogą być sprawy zakończone wniesieniem aktów oskarżenia:    1) 1 Ds 197/96 Prokuratury Rejonowej w Dąbrowie Górniczej przeciwko Iwonie Sudara, będącej członkiem sekty, oskarżonej o przestępstwo z art. 167 K.k. popełnione na szkodę męża Mieczysława. Nieprawomocnym wyrokiem z dnia 5 grudnia 1997 r. Sąd Rejonowy w Dąbrowie Górniczej umorzył postępowanie karne wobec znikomego społecznego niebezpieczeństwa czynu;    2) Ds 379/97 Prokuratury Rejonowej w Lubartowie przeciwko Bogdanowi Kacmajorowi, oskarżonemu z art. 188 K.k. o to, że w okresie od 8 lipca 1993 r. do 20 lutego 1997 r. wbrew woli Małgorzaty Kacmajor - matki małoletniego Dawida Kacmajora - uprowadził go i zatrzymywał w Majdanie Kozłowieckim (siedzibie sekty ˝Niebo˝) i w innych miejscowościach na terenie kraju.    Sąd Rejonowy w Lubartowie prawomocnym wyrokiem z dnia 18 grudnia 1997 r. (zmieniając jedynie okres popełnienia przestępstwa, tj. od 11 lutego 1995 r. do 20 lutego 1997 r.) skazał oskarżonego z art. 188 K.k. na 1 rok i 4 miesiące pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na 4 lata oraz na 1000 zł grzywny;    3) Ds 230/97/S Prokuratury Rejonowej w Lubartowie przeciwko Ewie Wąs oskarżonej z art. 188 K.k. i 176 K.k. - członkini sekty ˝Niebo˝ - oskarżonej o to, że w okresie od 28.04.1995 r. do 26.02.1997 r. wbrew postanowieniu Sądu Rejonowego w Nysie nakazującemu wydanie małoletniej Luizy Wąs ojcu Henrykowi, zatrzymywała ją w różnych miejscowościach na terenie kraju, m.in. w Gdańsku, Majdanie Kozłowieckim i Kolechowicach oraz że w okresie od maja 1994 r. do lipca 1994 r. utrzymywała stosunki cielesne z 14-letnim Radosławem Drabichem.    Prawomocnym wyrokiem sądowym oskarżona skazana została za popełnienie obu przestępstw na karę łączną 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na 3 lata oraz 700 zł grzywny.    Niezależnie od wskazanych wyżej przykładów informuję, że Prokurator Rejonowy w Lubartowie, właściwy miejscowo dla siedziby sekty ˝Niebo˝ w Majdanie Kozłowieckim, kierowanej przez Bogdana Kacmajora, prowadził w latach 1992-1996 łącznie 12 postępowań przygotowawczych o przestępstwa z art. 188 K.k., 167 § 1 K.k., 172 § 1 K.k., 235, 236, 282 K.k., 203 § 1 K.k. Dotyczyły one z reguły przetrzymywania osób małoletnich na terenach zajmowanych przez sekty.    11 postępowań zakończono umorzeniem postępowania przygotowawczego, gdyż nie zgromadzono dowodów popełnienia przestępstwa, zaś w 1 sprawie wniesiono akt oskarżenia z art. 235, 236, 282 K.k. przeciwko B. Kacmajorowi i 3 innym osobom.    Ponieważ w toku prowadzenia sprawy Nr VI Ds 42/96/S Prokuratury Wojewódzkiej w Szczecinie ustalono, iż związek ˝Antrowis˝ od listopada 1993 r. nie figuruje w rejestrze stowarzyszeń, a mimo to prowadzi aktywną działalność mogącą mieć negatywny wpływ na zachowania członków i sympatyków sekty oraz wyczerpywać znamiona występku zmuszania osób do określonego zachowania się, polecono wyłączyć część materiałów do odrębnego postępowania celem ustalenia, czy nie zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa.    W roku 1997 Centrum Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN podjęło problematykę sekt poprzez następujące działania:    - gromadzenie materiałów (publikacji zwartych, materiałów naukowych, publikacji prasowych) na temat sekt, aktualnie funkcjonujących programów profilaktycznych oraz regulacji prawnych w prawie polskim i dokumentach międzynarodowych),    - organizowanie i prowadzenie spotkań informacyjno-szkoleniowych dla pracowników oświaty (wizytatorów kuratoriów oświaty, dyrektorów szkół, rad pedagogicznych) oraz dla samorządowych władz oświatowych (pracowników gminnych wydziałów oświaty, gminnych pełnomocników do spraw profilaktyki),    - publikowanie materiałów na temat wpływu sekt na dzieci i młodzież (m.in. w piśmie ˝Przyjaciel dziecka˝),    - gromadzenie informacji o ośrodkach pomocy dla dzieci i młodzieży zagrożonych działalnością sekt oraz ich rodzin.    Jako przykład działań informacyjno-szkoleniowych można wymienić zorganizowane w czerwcu 1997 r. przez Centrum Metodyczne Pomocy Pedagogiczno-Psychologicznej oraz Kuratorium Oświaty w Warszawie seminarium ˝Dzieci i młodzież a sekty˝ dla pracowników kuratorium oraz wydziałów oświaty gmin warszawskich. Pracownicy Centrum prezentowali również powyższą tematykę w czasie posiedzeń rad pedagogicznych w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych na terenie całego kraju (spotkania te odbywały się z inicjatywy zainteresowanych szkół).    Innym przykładem podejmowanych działań są organizowane w ramach programu ˝Promocja zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego w systemie edukacji i poprzez edukację˝ warsztaty informacyjno-szkoleniowe na temat rozpoznawania zagrożeń ze strony sekt. Uczestniczyli w nich nauczyciele, psycholodzy i pedagodzy z terenu 20 województw (ok. 120 szkół i 40 poradni).    Pracownicy CMPP-P prowadzą również - na terenie całego kraju - systematyczne szkolenia wspierające rodziców w ich umiejętnościach wychowawczych i przygotowujące do wczesnego diagnozowania pojawiających się zagrożeń.    Z analizy sprawozdań z działalności poradni psychologiczno-pedagogicznych i specjalistycznych, jakie są nadsyłane i opracowywane w CMPP-P wynika, że problematyka zagrożeń ze strony niektórych sekt została również dostrzeżona na szczeblu lokalnym.    Jako przykład można podać działania Kuratorium Oświaty w Krakowie, które przeprowadziło własne badania ankietowe wśród dyrektorów szkół średnich na temat rozmiarów zjawiska oraz rozpowszechniło na terenie szkół całego województwa autorski program przeciwdziałania zagrożeniom ze strony niektórych sekt.    Innym przykładem jest Kuratorium Oświaty w Ostrołęce, które opracowało i realizuje odpowiedni program warsztatów dla nauczycieli.    W kilku poradniach psychologiczno-pedagogicznych na terenie kraju opracowano i wdrożono programy indywidualnej i grupowej pomocy w różnych sytuacjach kryzysowych i w sytuacjach zagrożeń, w tym między innymi ze strony niektórych sekt. Przy poradniach psychologiczno-pedagogicznych w Gdańsku i Olsztynie utworzone zostały punkty konsultacyjne.    Ministerstwo Edukacji Narodowej utrzymuje kontakty ze stowarzyszeniami i organizacjami społecznymi, podejmującymi działalność informacyjną i prewencyjną (np. centra informacji w Krakowie i Warszawie, Stowarzyszenie Chrześcijańskich Dzieł Wychowania w Krakowie, Ruch Obrony Rodziny i Jednostki w Warszawie). Próby wsparcia ich działalności przez przyznanie dotacji w zeszłym roku nie udały się - z powodu braku środków finansowych.    Z analizy dotychczasowej działalności informacyjnej i profilaktycznej w omawianej dziedzinie wynikałaby potrzeba podjęcia następujących zadań:    - diagnozy zjawiska w skali regionalnej i ogólnopolskiej,    - opracowania programu szkolenia informacyjnego dla pedagogów i psychologów szkolnych na temat zagrożenia ze strony niektórych sekt, symptomów przynależności oraz sposobów reagowania w indywidualnych przypadkach,    - opracowania krótkiej broszury informacyjnej dla dzieci, młodzieży i rodziców,    - przygotowania choćby jednego w każdym województwie ośrodka (np. poradni psychologiczno-pedagogicznej), który podjąłby prace interwencyjne oraz terapię osób i rodzin dzieci będących pod wpływem destrukcyjnego działania sekty.    Rząd podziela opinię o potrzebie wprowadzenia bardziej rygorystycznych przepisów prawnych w ustawie o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, dotyczących w szczególności rejestrowania nowych grup religijnych.    Stanowisko rządu w kwestii ewentualnej inicjatywy legislacyjnej zmierzającej do wprowadzenia odpowiednich zmian ustawowych zależy jednak od ostatecznego wyjaśnienia niezakończonej sprawy nowelizacji ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.    Sejm poprzedniej kadencji przyjął w dniu 28 sierpnia 1997 r. ustawę o zmianie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz o zmianie niektórych ustaw (druk nr 2174). Ustawę tę - w części dotyczącej materii tzw. okołokonkordatowej - zawetował prezydent RP. Trybunał Konstytucyjny do tej pory nie rozpatrzył weta prezydenta.    Nowelizacja ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania polega w szczególności na wyeliminowaniu luk i zwiększeniu rygorów procedury rejestracyjnej nowo utworzonych związków wyznaniowych. W ustawie przewidziano takie określenie kryteriów nabywania i weryfikowania osobowości prawnej, które - nie naruszając zasady wolności zakładania związków wyznaniowych - stwarza jednocześnie większe bariery przed możliwościami nadużywania tych wolności. Określono pojęcie ˝kościoła i innego związku wyznaniowego˝ jako wspólnoty religijnej zakładanej w celu wyznawania i szerzenia wiary religijnej, posiadającej własny ustrój, doktrynę i obrzędy kultowe.    Jednocześnie zastrzeżono, że nie uznaje się takiego rozumienia swobód w wypełnianiu funkcji religijnych, które polegają na oddziaływaniu poprzez badania i eksperymenty pschologiczne.    Wykluczeniu możliwości rejestracji organizacji niereligijnych służy zwiększenie wymogów stawianych przy rejestracji związku wyznaniowego, przez podwyższenie liczby członków założycieli związku z 15 do 100 osób, ustanowienie warunku notarialnego poświadczenia podpisów tych osób oraz postawienie wymogu przedłożenia organowi rejestrowemu informacji o dotychczasowej działalności założycieli i wyznawców na terenie Polski. Organ rejestrowy wyposażono w prawo weryfikowania prawdziwości przedstawionych mu danych.    Znowelizowana ustawa zakłada większy zakres informacji osobowych o wnioskodawcach składających wniosek o wpis do rejestru, a także o jednostkach organizacyjnych kościoła lub innego związku wyznaniowego.    Wniosek o wpis do rejestru nie może zawierać postanowień pozostających w sprzeczności z przepisami ustaw chroniących bezpieczeństwo publiczne, zdrowie, moralność publiczną, podstawowe prawa i wolności innych osób oraz - co stanowi novum - władzę rodzicielską.    Istotne znaczenie w przeciwdziałaniu nadużywania statusu zarejestrowanego związku wyznaniowego należy przypisać art. 36a znowelizowanej ustawy, zgodnie z którym organ rejestrowy lub prokurator może wystąpić do sądu wojewódzkiego o stwierdzenie niezgodności działania kościoła lub innego związku wyznaniowego z przepisami prawa lub ze statutem związku. W razie stwierdzenia prawomocnym wyrokiem sądu, że działalność kościoła lub innego związku wyznaniowego rażąco narusza prawo lub postanowienia statutu, organ rejestrowy wykreśli z rejestru ten kościół lub inny związek wyznaniowy.    Minister    Janusz Tomaszewski    Warszawa, dnia 16 kwietnia 1998 r.