Debaty sejmoweVIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie dożywiania dzieci w okresie wakacyjnym

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Mieczysława Czeraniawskiego dotyczącą zjawiska głodu wśród dzieci, przesłaną pismem z dnia 1 lipca 1999 r. znak SPS-0202-2157/99 przez pana Jana Króla wicemarszałka Sejmu, pragnę uprzejmie przekazać następujące informacje dotyczące działań mających na celu zapobieganie i ograniczanie zjawisk niedożywienia i głodu wśród dzieci:    Poruszony przez pana posła, a sygnalizowany przez nauczycieli, problem niedożywienia wśród dzieci jest jednym z najważniejszych problemów społecznych w Polsce, stanowi również jeden z najpoważniejszych problemów społecznych oświaty. Wynika on, podobnie jak inne problemy socjalne, z trwającej w Polsce transformacji społeczno-gospodarczej.    Na skutki tej transformacji zwrócił uwagę przygotowany z inicjatywy UNDP (United Nations Development Programme - Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju) ˝Raport o rozwoju społecznym 98. Dostęp do Edukacji˝, wykazując, że podstawowe przyczyny nierówności szans edukacyjnych leżą poza systemem edukacji. Wynikają one ze zbyt dużego zróżnicowania materialnego społeczeństwa, z dysproporcji w sytuacji finansowej biednych i bogatych gmin, których nie są w stanie zniwelować działania wyrównawcze państwa podejmowane w kolejnych latach, oraz z szerokiego zakresu ubóstwa, zwłaszcza wśród rodzin ze wsi i małych miasteczek.    Podzielam pogląd pana posła, że istnieje konieczność podjęcia wszelkich działań mających na celu ograniczenie i likwidację zjawiska niedożywienia i głodu wśród dzieci. Zapewniam jednocześnie, że kwestia ta, będąc przedmiotem stałej troski resortów pomocy społecznej, edukacji i zdrowia, jest systematycznie monitorowana i analizowana.    Dożywianie dzieci jest zadaniem własnym o charakterze obowiązkowym gminy, wynikającym z ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej - art. 10 ust. 2 pkt 11 (DzU z 1998 r. nr 64, poz. 414 z późn. zm.).    Od roku 1996 w rezerwie celowej budżetu państwa przeznaczane są środki finansowe na wsparcie realizacji tego zadania przez gminy. Dysponentem tych środków jest minister pracy i polityki socjalnej.    Środki te przekazywane są decyzją ministra finansów do budżetów wojewodów i rozdysponowywane na potrzeby poszczególnych gmin. Podział środków oraz udzielanie pomocy odbywa się w oparciu o opracowane w Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej ˝Zasady przyznawania dotacji celowej na dofinansowanie gmin w zakresie dożywiania uczniów w 1999 r. oraz udzielania uczniom pomocy w formie dożywiania˝. Zasady te zostały przekazane wszystkim wojewodom.    Zasady te określają warunki, jakie powinna spełnić gmina ubiegająca się o przyznanie dotacji (m.in. 30-procentowy udział środków własnych gminy w pokryciu potrzeb), a także wskazują na możliwość udzielenia pomocy w formie posiłku uczniom pochodzącym z rodzin, których dochody przekraczają kryterium dochodowe określone w art. 4 ustawy o pomocy społecznej. Umożliwiają one również dokonywanie ze środków rezerwy celowej budżetu państwa, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zakupu niezbędnych urządzeń do przygotowania i wydawania posiłków. Jest to istotne z punktu widzenia racjonalnego wykorzystania tych środków. Dożywianie dzieci jest realizowane w znacznym stopniu poprzez sieć stołówek szkolnych, których doposażenie pozwala na rozszerzenie zasięgu działań w tym zakresie. Zasady te umożliwiają też wojewodom przyznanie dotacji tym gminom, których dochody własne nie pozwalają na zapewnienie 30-procentowego udziału w potrzebach w zakresie dożywiania uczniów.    Wielkość środków przeznaczana w budżecie państwa na realizację tego zadania ustalana jest przez Sejm w trakcie prac nad kolejnymi projektami budżetu państwa i od kilku ostatnich lat systematycznie wzrasta.    Od roku 1996 wielkość środków przekazywanych z budżetu państwa na realizację tego zadania przedstawiała się następująco:    1) rok 1996 - 30 000 000 zł,    2) rok 1997 - 45 500 000 zł,    3) rok 1998 - 69 395 000 zł - w tym 20 000 000 zł ze środków przeznaczonych na zwalczanie skutków powodzi z 1997 r.,    4) rok 1999 - 72 046 000 zł.    Jednocześnie należy zaznaczyć, że poza środkami przeznaczanymi z budżetu państwa w ramach rezerwy celowej na dożywianie uczniów angażowane są środki własne gmin. Wielkość tych środków przedstawia się następująco:    1) rok 1996 - 30 772 217 zł,    2) rok 1997 - 26 304 479 zł,    3) rok 1998 - 60 574 970 zł.    Natomiast zgodnie z danymi otrzymywanymi z działających do dnia 31 grudnia ub. r. wojewódzkich zespołów pomocy społecznej liczba dzieci dożywianych ze środków własnych i rezerwy budżetu państwa przedstawiała się następująco (stan na dzień 31 grudnia danego roku):    1) rok 1996 - 516 761 dzieci,    2) rok 1997 - 545 574 dzieci,    3) rok 1998 - 573 064 dzieci.    Według tych danych szacunkowa liczba dzieci pozostających poza systemem dożywiania, a wymagających tej formy pomocy wynosiła (stan na 31 grudnia danego roku):    1) rok 1996 - 60 887 dzieci,    2) rok 1997 - 28 072 dzieci,    3) rok 1998 - 24 334 dzieci.    Analizy statystyczne problemu ubóstwa wskazują, że liczba dzieci wymagających dożywiania może być wyższa, gdyż ogółem ponad 1,5 mln dzieci w wieku do 18 lat żyje poniżej ustawowej granicy ubóstwa i wymaga pomocy materialnej (na podstawie: Mały Rocznik Statystyczny 1998 r. oraz ˝Sytuacja dzieci w Polsce w okresie przemian˝, Biuro Studiów i Ekspertyz, Warszawa 1999 r. - opracowanie A. Szukiełojć-Bieńkuńska ˝Zasięg ubóstwa materialnego przy zastosowaniu różnych granic ubóstwa˝). Z tej liczby ponad 800 tys. to dzieci w wieku szkolnym (7-14 lat). Zestawienie tych danych z liczbą dzieci objętych pomocą w formie dożywiania wskazuje na znacznie większe potrzeby w tym zakresie.    Celem zapewnienia dostępności posiłków szkolnych dla jak największej liczby dzieci - zgodnie z rozporządzeniem RM (DzU z 1993 r. nr 74, poz. 350 z późn. zm.) - opłata wnoszona przez ucznia w stołówce szkoły, internatu lub bursy równa jest co najwyżej wysokości kosztów surowca przeznaczonego na wyżywienie, tzw. wsadu do kotła. Pozostałe koszty: płace personelu, koszty użytkowania lokalu, energii elektrycznej i cieplnej, gazu, wyposażenia kuchni i stołówki itp. koszty związane z przygotowaniem posiłku finansowane są przez organ prowadzący szkołę. W ten sposób dożywianie uczniów (w tym również obiady wykupywane przez pomoc społeczną dla dzieci) w stołówkach szkolnych jest dofinansowywane ze środków przeznaczonych na oświatę. Istnieje również możliwość całkowitego zwolnienia ucznia z opłat za posiłek w stołówce szkolnej - o ile w budżecie szkoły zostały zapewnione środki na pomoc materialną dla uczniów.    Resort edukacji wspiera i popularyzuje działania szkół i placówek mające na celu zwiększenie możliwości spożywania przez dzieci posiłku na terenie szkoły. W zależności od lokalnych potrzeb i możliwości realizowane są na terenie szkół różne formy dożywiania dzieci, takie jak obiady dwudaniowe, obiady jednodaniowe, obiady przemienne, drugie śniadania, ciepły napój z bułką itp.    Resort edukacji realizuje ponadto działania ukierunkowane na poszukiwanie i wdrażanie rozwiązań tego problemu niewymagających angażowania środków finansowych (wspólne śniadania klasowe z przyniesionych przez uczniów produktów, aktywizacja rad szkoły i lokalnego środowiska na rzecz dożywiania dzieci, angażowanie lokalnego sektora gospodarczego w sponsoring itp.).    W przypadku przekazania odpowiednich środków - np. z pozostającej w dyspozycji ministra pracy i polityki socjalnej rezerwy budżetu państwa przeznaczonej na dożywianie uczniów - istnieje możliwość korzystania ze stołówek szkolnych również w okresie wakacji. Taką możliwość resort edukacji przedstawił w ramach propozycji programu wyrównawczego dla wsi.    W projekcie reformy systemu edukacji przedstawionym przez MEN w 1998 r. wyrównywanie szans edukacyjnych stanowi jeden z trzech głównych celów reformy. Instrumentem realizacji tego zadania jest m.in. wyposażenie szkół w możliwość pełnienia funkcji socjalnych wobec młodzieży mającej trudne warunki materialne i rodzinne (w tym: stypendia, dożywianie, bursy i internaty).    W okresie transformacji wyrównywaniu szans powinno służyć odbudowanie funkcji opiekuńczo-wychowawczej szkoły jako lokalnego centrum pomocy dzieciom i młodzieży, wspieranego przez samorząd terytorialny. Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, że szkoła jest naturalnym miejscem pomocy dziecku - bliskim, budzącym zaufanie, łatwo dostępnym, ściśle związanym z lokalnym środowiskiem społecznym. Istotne - w świetle dotychczasowych doświadczeń - jest to, że pomoc otrzymywana w szkole nie naznacza i nie marginalizuje uczniów. W zreformowanym systemie edukacji dożywianie, podobnie jak inne formy pomocy materialnej, będą częścią programu opiekuńczo-wychowawczego szkoły, mającego na celu zapewnienie wszystkim uczniom odpowiednich warunków rozwoju.    Realizacja tych założeń wymaga szerokiego współdziałania szkoły z organami samorządu terytorialnego oraz określonych środków na ten cel. Wydaje się, że działania samorządów powinien wspierać krajowy program wyrównawczy. Program wyrównawczy w zakresie dożywiania uczniów, szerzej wykorzystujący bazę materialną (stołówki) i kadrę oświatową, może być wdrożony i systematycznie rozwijany w zależności od wysokości przeznaczonych na takie działania środków finansowych.    Jak wynika z powyższych danych, rząd podjął i realizuje szereg działań mających na celu zminimalizowanie problemu związanego z niedożywianiem dzieci. Jednakże realna możliwość objęcia dzieci pomocą w formie dożywiania jest uzależniona od wielkości środków przeznaczanych na dożywianie dzieci w ramach budżetów gmin, rozeznania potrzeb w tym zakresie na terenach poszczególnych gmin oraz wielkości środków przeznaczanych w ramach rezerwy celowej budżetu państwa na realizację tego zadania.    Z poważaniem    Sekretarz stanu    Irena Dzierzgowska    Warszawa, dnia 16 lipca 1999 r.